Le Monde diplomatique kurd - Hezran 2010 - Hejmar 8

Siyaseta alman, kurd Tirkiye

Dr. Nikolaus Brauns

 

Di şanonameya xwe ya bi nav Faust de helbestvan navdar alman Johann Wolfgang von Goethe, welatiyek alman weha dide axaftin:
Ez di yekşem rojn betlaneyan de ji xweşiya xwe re tiştek baştir nizanim,
Ji sohbeteke li ser şer bang hewara şer,
Dema ku li dr, gelek li dr li Tirkiyey
Gel dikevin qirika hev.
Mirov li ber pace radiweste, qedehka xwe xelas dike
li jr dibne awa kelek keştiyn rengn di em de berjr dixuricin;
Paş mirov dilşa vedigere mal
bi duayan aşt demn aştiy proz dike.

Beriya 200 salan ev helwesta rehet guncan b. L bel ro şer bang hawara şer li Tirkiyey, ji ya ku gelek mirov tgihiştine gelek w de, bhtir bi Almanyay re tkildar in. Ji bil Rojhilata Navn, li tu welatek din dinyay, bi qas li Almanyay hene, mirovn bi esl xwe tirk kurd namnin. Bi ya daneyn ferm 2.7 milyon mirovn bi esl xwe tirk li Almanyay hene, bguman di nava wan de bi sedhezaran welatiyn bi esl xwe kurd j hene ku nasnameya wan li Almanyay j nay qeblkirin. Bi ya gumanan, hejmara welatiyn bi esl xwe kurd li Almanyay gelek bi ser nv milyon ketiye digihje heta 800 hezar gelek ji wan di v navber de bne welatiyn Almanyay. Ji ber ku di navbera Tirkiye Almanyay de tkilyn siyas, leşker abor yn, ku dikarin wek drok werin binavkirin, ji ber de hene, Almanya ji welatn Ewrpay gişan bhtir bi pirsgirka kurd re tkildar bye.

Ji rya hesin ya trnan a Bexday heta bi hevgirtina di nava NATOy de
Hna sala di sala 1838an de efser prsyay Helmuth von Moltke alkar da sultan osman da ku artşeke xurt a bi ya mnaka Prsyay damezirne ji bo tepisandina serhildann kurdan, wek şwirmend leşker bi rolek girng rab. Ber bi dawiya sedsala 19an ve mparatoriya alman kete qonaxa xwe ya emperyalst fnans-kaptal li bazarn n, qadn perexistin rezervn avkaniyn xwezay yn li dervey Almanyay geriya. Rosa Luxemburg a marksst rewş weha analz kir: Qada alakbn ya her girng ji bo emperyalzma almanan b Tirkiye. Li vir a ku leza w diyar dikir Deutsche Bank bazarn w yn gelek mezin n li Asyay yn li navenda siyaseta rojhilat a alman bn. Ji bo ku sermayeya alman bikeve Tirkiyey ekfirotin kirina riyn hesin, amrn her girng bn. mparator Wilhelm II. Di sala 1898an de li Şam sond xwar ku ew dostek dilsoz chana musulman e, pşketina emperyalzma almanan li Rojhilata Navn veguher ew mijar ku li pş dih girtin. Ji sala 1902an şn ve rya hesin ya Bexday ku w ji Konyay, di ser Bexday re, bigihiştana Kendava Pers, b sembola pirsgirkbarkirbna siyaseta chan ya alman. Şrketa anonm a ku ji aliy Deutsche Bank ve dihat birvebirin di heman dem de b xwediy maf derxistina petrol li qadn petrol yn Mezopotamyay li dora Msil Basray. Stratejst alman kolonyal Paul Rohrbach di pirtka xwe ya bi nav Die Bagdad-Bahn Vom deutschen Weg zur Weltgeltung (Riyahesin ya Bexday: Ji riya alman ber bi qeblkirina ji aliy chan ve) de sala 1902 weha digot: Bi ten Tirkiyeyeke di war siyas leşker de bihz, destr dide me ku hviyn mezin n mezinkirina sermayeya me ya netewey başkirina aboriya me li welatn li ber beravn Ferad Dcley, misoger bibin. her weha bi v reng em karibin bi rast bi htmaleke mezin di qada hebna reel de j cih xwe bigirin. Tirkiyeyeke lawaz ne hja ye ku mirov qirşek l xerc bike, l bel li yeka bihz mirov dikare i qas pere werin xwestin ew qas l bide. Di v siyaset de pişt sedsal j hema bjin tu tişt neguheriye.

Brannn li ser armanca şer n sermayeya yekdestdar ya alman, di Şer Chan y Yekemn de wezfeya ku ji nava gir perengan derxe, ango hermn Qafqasan tev avkaniyn petrol yn li ber deryaya Hazar dagir bike, da artşa osmaniyan. Di bin fermandariya alman de artşa osman j mil bi mil ve li cem mparatoriya alman şer kir. Di qirkirina li dij Ermeniyan a saln şer n 1915 1916an de, ku t de bhtir milyonek mirov hatin qetilkirin, dplomatn alman bn p-zaneyn w leşkeriya alman ji xwe b alkar ek destbirayn xwe yn Jon-Tirkan. Adolf Htler di 22 Tebaxa 1939an de ev qirkirin ji xwe re mnak digirt. Htler di axaftina xwe ya ji bo efsern payebilind n leşkeriy SS de, sebaret bi şer li dij Yektiya Sovyetan, ku dihate plankirin, behsa b dilrehm qirkirina dijmin dikir got Ma ro k behsa tunekirina Ermeniyan dike?
Di aroveya NATOy de destbiratiya ekan a alman tirkan di saln 1960 de vejiya. Efsern tirkan li Akademiya Artşa Alman a li Hamburg li Dibistana Mekneyn Zirx ya Munster hatin perwerdekirin. Pişt biryara NATOy ya sala 1964an ku alkariya bveger a ekan da Tirkiyey, di heman sal de pişt Dewletn Yekgirt yn Amerkay, Almanya b ew dewlet ku her zde ekan difiroşe yan j dide Tirkiyey. Heta 1991 ek amrn leşker, ku buhayn wan 6.3 milyar mark bn, Almanyay dan yan j firotin Tirkiyey. Bhtir nv van ekan pişt 1985an, an ku pişt ku tkoşna ekdar li Kurdistan destpkir, dan Tirkiyey. Dan firotina ekan heta ro bi tu qedexeya firotina ekan nehatiye astengkirin, lewra welat ku ek diin welatek endam NATOy ye.

Di bin parastina manevraya payz ya NATOy de, ku li devern kurdnişn n Tirkiyey pk hat hezar leşkern artşa alman j t de beşdar bn, artşa tirk di bin fermana Serok Fermandariya Gişt ya Artş Kenan Evren de di 12 lona 1980 de darbeyeke leşker pk an. end rojan pişt darbeya leşker hukmeta alman ji bo ekdarkirina polsn tirk bi Tirkiyey re peymanek mohr kir. Ji 1986an vir ve tmn taybet n alman GSG 9, tmn taybet n tirk ji bo şer li dij serhildanan perwerde dikin. Van tmn taybet li Kurdistan hovtiyn bhejmar pk anne. Li aliyek bi sedhezaran muxalif sosyalst, sendkavan alakgern kurd di zindann cuntay de dihatin wendakirin gelekn din j dihatin qetilkirin, li aliy din Almanyay tkiliyn xwe yn baş bi Tirkiyey re dewam dikirin. Rojnameya muhafazakar Die Welt di sala 1981 de ev xeta hevkariy ya ku ji hev qut nabe dewam dike, nas kir: Bi v away Komara Federal a Almanyay kevneşopiyeke aboriya ber bi derve ve, ya ku digihje heta dema mparatoriya alman, Komara Weimer mparatoriya Syemn (dema Desthilatdariya Naziyan), dewam dike. Ev yek j xwe di pwendiyeke ji nz ve ya taybet a di navbera alman tirkan de dide der. Pwendiyeke bi v reng di navbera Almanya tu dewleteke din de nn e .
Di destpka saln 1990 de Hukmeta Federal a Alman beşeke mezin a ekn Artşa Gel a Netewey ya DDR (NVA) da Tirkiyey. Bi v reng Hukmeta Federal a Alman bi riya dplomasiya deftera ekan a p hevalbendek di NATOy de hat ekdarkirin, xwe ji beşdarbneke yekser a di w şer de, ku di pşengiya Dewletn Yekgirt yn Amerkay de li dij Iraq sala 1991 hat birvebirin, xelas kir. Almanyay ji panzern NVAy 300 panzern heşt-dolab yn modela BRT-60 dan Tirkiyey. Ev panzer ekn gelek baş in ji bo şer li Kurdistana iyay. 250 hezar tifingn kalaşnkof n NVAy j bi taybet ji bo akdarkirina bi deh hezaran cerdevanan (nobedarn gundan? Notirvann gundan?) hatin bikarann. Ev sstema cerdevaniy li dji PKK hatiye rxistinkirin. Di sala 1992an de şahidan da zann ku di rşa li dij bajar Şirnex de panzern bi v reng yn ji Almanyay, hatine bikarann. Salek paş li Almanyay kanala televizyon ya dewlet ya duyemn ZDF dmenek nşan da. Di v dmen de xuya b ka awa gerllayek, li nzk naveya Cizr ya bi ser Şirnex, bi panzereke BRT-60 ve hatiye girdan heta ku dimire di erd re dih kaşkirin. Ji ber ku bi ya peymana NATOy alavn leşker yn ku dane welatek bi ten ji bo parastina v welat dikarin werin bikarann, Hukmeta Federal a Alman di bin zext de near ma ku dayn firotina alavn leşker bo Tirkiyey ji bo demeke kurt rawestne. L bel hukmet heta ro j nkar dike ku tra xwe dell hebn, ku nşan didin ku ew ekn ku Almanyay dane Tirkiyey di şer li dij kurdan de hatiye bikarann. Wezr Kar Derve Klaus Kinkel di 1995an de dda dikir ku htmal heb ku ev ew panzer bin ku Rsyay firotine Tirkiyey, her end Rsyay bi ten endek panzer firotibn Tirkiyey.

Pişt jihevketina Yektiya Sovyetan, di sala 1995an de alkariya leşker ya NATOy bme dida Tirkiyey j bi daw b. L bel firotina ekan a bi dest şrketn taybet n endustriya ekan bi garantiya xracat ya Hukmeta Federal a Alman her berdewam b. Enqerey di 1999an de xwest ku tankn tpa Leopard II bikire ev yek w dem ji bo hukmeta federal veguher azmneke man neman. Hing Partiya Kesk, ku di koalsyon de b, xwe bi Partiya Sosyal Demokrat da qeblkirin tank nehatin firotin. L demeke kurt pişt hilbijartinn gişt yn sala 2005an, koalsyona di navbera Keskan Sosyal Demokratan de, pişt ku d hukmeteke din j hatib hilbijartin, wek yek ji karn xwe yn daw yn hukmet ji bo firotina 298 tankn Leopard II peyman bi Tirkiyey re mohr kir. Ensttuya Lkolnn Aştiy ya Stockholm SIPRI di rapora xwe ya salane de, ku di Pşber a 2009an hat weşandin, bi belgeyan nşan da ku Tirkiye tev Ynanistan Afrkaya Başr hna j ew welat e ku her zde ekn alman dikire. Dema ku di Sibata 2008an de bi hezaran leşkern artşa tirk snora Başr Kurdistan derbas kir, dmenn televizyonan nşan dan ku gelek ek alavn leşker yn alman di v rşa li dij huqqa navnetewey ya gelan (humanter? Mirov?) de hatine bikarann. Di nava wan de panzer mekneyn veguheztina leşkeran Unimog n frmaya Mercedes Benz j hebn. Di Adara 2010an de dsa bi deh hezaran leşkern tirk li ser snora Başr Kurdistan hatin komkirin veguhestina wan dewam dike, di v dem de serokwezra Almanyay Angela Merkel li Enqerey peymana firotina 56 tankn din n Leopard II mohr kir.
Berjewendiyn abor pştir maf mirovan in
Pişt ku şer sar bi daw b, ji bo siyaseta kar derve ya alman, Tirkiye ji n ve wek dema avakirina riya hesin ya Bexday b xwediy rola dergeh ku vedibe Rojhilata Navn. Ji bo berjewendiyn li Rojhilata Navn Nzk berferehbn yn Almanyay gihandina madeyn xam n li wir bazarn wir, Tirkiye hevalbend stratejk e. Almanya ev demeke dirj e di war bazirganiy de hevalbend her girng Tirkiyey ye bazara Tirkiyey tev 70.5 milyon muşteriyn pkan şniyn xwe yn ciwan ji bo şrketn alman gelek girng e. Mezinahiya bazirganiya dual ya her du welatan di sala 2007an de gihişte hejmareke gelek bilind, 24.8 milyar euroyan, ji ber krza abor ya sala 2009an ji sed 19.8an km b. Buhay maln Almanyay, ku par firotin Tirkiyey, 11.5 milyar euro b. Di nava w de beşa girng, ji bil endustriya ekan, a mekneyan, alavn elektronk, wesat pareyn ji bo endustriya kirina otomoblan b. Bi mqdara 7.6 milyar dolar, ji sala 1980 vir ve ew welat biyan ku her zde pereyan dixe Tirkiyey, Almanya ye. Di v navber de Rsya niha hd hd, dike ku wek hevalbend bazirganiy y her girng Tirkiyey, Almanyay derbaz bike.

Ji bo Almanya Ewrpay Kurdistan di war siyaseta enerjiy de ji bo xetn lleyn petrol gaza xwezay yn hey yn dihn plankirin, hermeke gelek girng a transt e. Bi v reng xeta lleyn gaza xwezay Nabucco di nava erdn Kurdistan re dibihure, ku Ewrpa dixwaze p hewcedariya xwe ya bi Rsyay ve km bike. PKK, ya ku beriya niha gelek caran li dij xetn lleyn petrol gaza sirşt alak li dar xistin, ji aliy Yektiya Ewrpay ve wek xetera li dij ewlekariya enerjiy dih dtin. Yektiya Ewrpay bi v reng destr dide tkoşna li dij teror ya Enqer.

Navhevketina abor ya Tirkiye Almanyay, Tirkiyey dixe rewşek ku ne bi ten girday ye, her weha dixe rewşek ku ew dikare daxwazan j bike. Hukmeta tirk dikare bi awayek rehet ji xwe raz ji Almanyay bixwaze ku tedbran li dij muxalifn kurd tirk n mişextby bigire.
Şer li dij serhildan y ku ji snoran dibihure
Dema ku pişt havna sala 1984an şer ekdar dest p kir, PKK her ku bhtir li Kurdistan xurt b pirsgirka kurd bi serhildanan re bala raya gişt ya navnetewey kişand ser xwe. Bi ya NATOy, v yek seqemgriya Tirkiyey dixist xeter; Tirkiye ya ku li dij Yektiya Sovyetan pşketin byern ant-emperyalst n li Rojhilata Navn wek bendek b ku bi kr NATOy dihat. Di aroveya şer li dij serhildanan NATOy de wezfeya ku dib para dadgeriya siyas ya Almanyay ew b ku tevgera rizgariya kurd wek terorst krmnalze bike. Li Rojavay Ewrpay kurdek bihata kuştin, ew dixistin sty PKK. Rxistina stxbarat ya tirk MİT ji bo ku guneh w bixe sty PKK, li dij konsolosxaneya gişt ya tirk a li Hamburg rşek plan kir. Dozger gişt y federal Kurt Rebmann bi dktatoriya leşker ya tirk re li dij terorzma navnetewey, hevkariyeke pir ji nz ve dikir. Heman Kurt Rebmann Partiya Karkern Kurdistan (PKK) wek dijmin sereke y ewlekariya navxwey ragihand . Bi ddaya ku endamn yektiyeke terorst in di nava PKK de dijminn partiy kuştine, bi ya xala 129 a Qanna Cezay ya Alman li 20 siyasetvann kurd doz hat vekirin. Di saloneke dadgeh ya binerd de yn ku dihatin gunehbarkirin ji 24 Cotmeha 1989an p ve di qafeseke cam de wek heywann kv hatin nşandan di avn parzvanan de ev şwaza Ewrpa ya Naverast a di war paqijiy de bqusr dozn qelp n girsey yn dadgehn leşker yn tirk b. Li dij piraniya mirovn ku hatin dadgehkirin, doz ji ber kmbna dellan betal b. Di encama fadeyn şahidek sereke de di Adara 1994an de bi ten li du kesn ku dihatin gunehbarkirin cezay muebbet hat birrn. Du kesn din, n ku ceza li wan hat birn, j di cih de hatin berdan, lewra dema ku doz dewam dikir ew girt bn ji cezay ku li wan hatib birn bhtir ew girt mabn. Hewldana dozgeriya federal a alman, a ku dixwest deqa terorstiy li ser tevahiya tevgera rizgariy ya kurd bide, tk b.

Dema ku artşa Tirk di 22 Cotmeh a 1993an de naveya Amed Lice bombe kir, kurdn li Ewrpay ku hrsa wan rabb, li dij nnergehn tirk, qehwexane ofsn trzm alak li dar xistin. Di alakiyek de xwediy qahwexaneyek hat kuştin, tev ku nehat piştrastkirin ku PKK ev alak bi r ve biriye j, Wezr Kar Navxwey y Almanyay Manfred Kanther (CDU) di 26 Mijdara 1993an de qedexeya xebat dan ser PKK, Eniya Rizgariya Neteweya Kurdistan (ERNK) 29 komeleyn herm. Di fermana qedexey de weha dihat gotin, [...] xebatn PKK rxistinn p ve girday li dij qannn cezay ne, li dij fikra bi hev re jiyana gelan e, ji bo ewlekariya navxwey, nzama gelemper gelek kar barn din n Komara Federal a Almanyay tehlke ye. [...]. Scn w ew e ku jiyana aştiyane ya di navbera kurd tirkan de, hem li Tirkiyey hem j li Almanyay, xerab dikin. [...] alakiyn bi şddet n siyas [...] ji bo berjewendiyn siyaseta dervey welt a Komara Federal a Almanyay tehlke ne. Ev alak tkiliyan bi dewleta tirk re gelek zde xerab dikin [...]. Ajtasyona siyas ya PKK rxistinn nz w d gihiştiye astek ku di war siyaseta derve de nema dikarin werin başkirin. [...] siyaseta derve ya alman siyaseta derve ya tevahiya Chana Rojava, ji bo aştiya li tevahiya herm, algir yekparebna erd hevgir xwe y NATO, y Yektiya Rojavay Ewrpay WEU, Ewrpay ye. Sebra ku em nşan alakiyn PKK li Almanyay bidin, w bike ku bawer bi v siyaseta derve ya alman nemne baweriya yek ji hevgirn girng n ku em qmet didin, w bi me nemne. Wek din, li Tirkiyey hzn ku dixwazin tkiliyn bi Ewrpay re p re j bi Chana Rojava re lawaz bikin, w xurt bibin [...].
Bi qedexekirina PKK ya ku bi kampanyayeke sorkirin ya li dij Terorkurden (kurdn teror) ya apemeniya alman, bi sedhezaran welatiyn kurd n li Almanyay d bi gişt bn gumanbar. Bi hezaran lpirsn hatin destpkirin. Ji sala 1993an vir ve gelek xwepşandan, şah heta man futbol dawet j hatin qedexekirin, polsan avt ser bi sedan komeleyn and xaniyn taybet. Bi ten nşandana wneyn calan a di xwepşandanan de bi awayek rk pk dibe sedema girtin birrna cezay pereyan. Wek li Tirkiyey, prozbahiyn Newroza sala 1994an li Almanyay j hatin qedexekirin. Otobsn 21 Adar din cih prozbahiy hna li ser otobanan hatin rawestandin. Bi n hatin birrna otobahnan Kurdan dixwest riyan vekin. 1 Trmeha 1994an li Hannover, Halm Dener 16 sal dema ku afşa ERNK bi dwr ve dikir, polsek sivl ji pişt ve gule berday ew qetil kir. Dadgeh biryara beraata kujer da. Bi hinceta ku şara areseriya Siyas Demokratk li Kurdistan bi awayek ern nz agirbesteke PKK ya li Kurdistan dibe qaşo guman heye ku PKK w organze dike, xwepşandaneke mezin a ku ji bo 12 Adara 1996an diviyab ku li Dortmund bihata lidarxistin, hat qedexekirin. Pols dor li Eyaleta Westfalya ya Bakur Ren (NRW) girt, destr nehat dayn ku mirovn ku wek biyaniyan xuya dikin ji trnan peya bibin mekneyn kurdan di wan de dolabn wan bi xan sor hatin nşankirin. Li Almanyay girtinn girsey yn bi ya qannn pols n her mezin n pişt Şer Chan y Duyemn pk hatin. Li gelek deveran rewş veguher şer li ser kolanan bi polsan re. Hrsa w raby, Serok PKK Abdullah calan gef xwarin got, eger gefa dersnorkirin li Kurdan were xwarin wan radest dewleta faşst a Tirkiye bikin, dibe ku kurd xwe bi alakiyn xwekuj li Almanyay biparzin. calan weha peyiv: Almanya xetera ku bibe dijmin me y şer duyemn, diafirne. Her kurd hing w veguhere bombeyeke zind. Wezr Kar Derve y Almanyay dda kir ku PKK fermana kuştina w daye apemeniya şelan a Bulvar j qaşo bi plann PKK yn kuştina ajotvan alman Michael Schumacher dizan. Di dawiy de calan paş de gav avt ev daxuyan da: Ev di war siyas exlaq de ne rast be eger em bixwazin doza kurdan li Almanyay bi şddet areser bikin. Ez bi awayek zelal algir im ku şddet ney bikarann. Garantiya ku calan da, ya ku algirn PKK li Almanyay ji niha şn ve w bi ya qannan tevbigerin, bi rast j rewş hinek aram kir. Tev ku di heman dem de serdegirtina komeleyan dewam dikir alakiyn pik n herm de beşdar bi hinceta slogann ji bo PKK gotine mirov dihatin girtin, w sal Festvala Navnetewey ya Kurd bi tevlbna nz sed hezar mirov bpirsgirk pk hat.
Di dozn li dij kesn bi ya ddayn dewlet rvebern PKK de, kesn hatin gunehbarkirin, bi ya şemaya ji saln 90 vir ve wek xwe may neguher, wek serok yektiyeke krmnel beriya 1998an carina y yektiyeke terorst- doz li wan dihat vekirin li para bhtir gelek sal cezay girtgeh dihat birrn. Ji bo v cezay ne ferz b beşdariya scn berbiav j were piştrastkirin. Di dozan de dadgehn alman bi israr naxwazin guhertinn PKK bibnin her weha sedemn siyas yn mirovn ku dihn gunehbarkirin ku di fadeyn doz yn dirj de tnin ziman j, ji nedt ve dihn. Bi v reng di 10 Nsan a 2008an de, Dadgeha Federal a Bilind a Frankfurt 3 sal nv cezay girtgeh li nner partiyn kurd n d li Tirkiyey hatin qedexekirin HADEP DEHAP Muzafer Ayata birr. Ayata ji sala 2002an ve li Almanyay dimne, li Tirkiyey 20 salan di girtgeh de maye.

Di sala 2008an de zextn li ser kurdan li Almanya welatn din n Ewrpay zdetir bn. Ev yek xwe dispre lihevkirina 5 Kann a 2007an a li Washington. Hing Serok DYAy George W. Bush Serokwezr Tirkiyey Recep Tayyip Erdoğan li ser stratejiyeke hevpar a şer li dij PKK li hev kiribn. DYAy soz da ku bi alkariya hevgirn ewrp, binesaziya avabnn sivl n tevgera rizgariya kurd n li Ewrpay bike armanca rşan. Serşwirmenda wezareta kar derve ya DYAy Shari Villarosa, li ser mijara şer li dij terorzm de di Adara 2010an de da xuyakirin ku bi israr zor li ewrpiyan hat kirin da ku li dij PKK bikevin nava liv tevger. Bi v reng li ser zexta rayedarn DYAy rşn polsan n bi ser saziyn nz PKK de girtina siyasetvann kurd li Fransa, talya, Belka Almanyay pk hatin.
Di aroveya v hevkariy de ku DYA dide kirin, di Pşbera 2008an de wezr karn navxwey y Almanyaya Federal Wolfgang Schuble (CDU) xebatn Roj TVy li Almanyay qedexe kirin. Roj TV bi bernameyn xwe yn bi kurd, tirk, ereb suryan li Ewrpa Rojhilata Navn digihje bi milyonan mirov ji bo gelek kurdn li Almanyay yekane avkan ye ku p dikarin neyan rasterast ji Kurdistan bibihsin. Di belgeya qedexekirin de dih gotin, kanala televizyon li dij fikra bi hev re jiyana gelan e. Di heman belgey de wezareta kar navxwey dda dike ku naveroka weşan pesindayna şer ekdar li dij Tirkiyey sorkirina kulta ferdek ku li dor serok PKK Abdullah calan dih hnandin e. Ji ber ku dewleta tirk bi awayek hişktir şer li dij gerlayn PKK bi r ve dibe ya ku behsa w dih kirin, rşn heway ne ku huqqa navnetewey bin p dikin Tirkiyey li dij hedefn li bakur Iraq pk tne bi ya berjewendiyn Komara Federal a Almanyay diviyab kanala televizyon ya PKK were qedexekirin. Dadgeha dar ya li Leipzig sedemn qedexey erkirin, l dadgeh qedexe di 26 Sibata 2010an de betal kir. Wek sedem j hat gotin, ne zelal e ka gelo qedexekirina li Almanyay ya televizyoneke li Danmarkay lsansa weşan stendiye bi huqqa ewrp re li hev bike yan na. Hefteyek paş yekneyn rnixumand yn dij-teror yn belk bi ser studyoyn kanal yn li naveya Belkay Denderleeuw de girtin. Li cih weşan bn sedema zirareke bhtir milyonek euroy gelek xebatkarn w girtin.
Qedexekirina Roj TVy b sedem ku yekneyeke herm ya gerlayn PKK 8 Trmeha 2008an 3 endamn Komeleya iyagern Alpan a alman li ser iyay Agiriy, li wargeha wan a 3 hezar 200 metrey bilind, werin girtin. Yekneya gerlayan ev daxwaz dikir: Div hukmeta Merkel tev hukmeta tirk dev j berde ku tkoşna azadiy ya gel kurd qurban berjewendiyn abor bike. Deh rojan paş iyagern ji Bavyeray hatin berdan. Her awa be, yekneya gerlla ku xweser tevgeriya, zirar li doza kurd kir. Lewra koma partiya Die Linke beriya end rojan pşniyarek dab parlemana federal t de dixwest ku areseriya aştiyane ya pirsgirka kurd xurttir li navenda hevdtinn di bar endametiya Yektiya Ewrpay ya Tirkiyey were bicihkirin. Die Linke ev pşniyara xwe paş ve kişand, lewra t de her weha ev daxwaz j heb derxistina rxistinn kurd ji lsteya rxistinn krmnel, bi taybet j ya PKK da ku hukmeta federal piştgiriy bide aştiya herm. Serok koma parlementoya federal ya Die Linke, Bodo Ramelow, li ber fikra raya gişt y apemeniy sor kir, secd got Em nikarin di demek de ku rehneyan digire, destek bidin PKK.

Zextn li dij kurdan n ji snoran w de, di saln 80y 90 de ji bo hd hd jihevxistina mafn penaber koberan hatin bikarann. Hna di dawiya saln 80y de dozger gişt y federal Kurt Rebmann doza snordarkirina maf penaberiy kir: Div endamn rveber n PKK v fm bikin. [...] di v arovey de div mirov li ber avan bigire li ser bihizire ku siyaseta penaberiy biyaniyan a zde merd ne bi ya pdiviyn me yn ewlekariy, di demn dirj n pş de, li dewleta me dikare veguhere hmaneke seqemnegriy. Ji hing ve bi taybet j penabern ji Tirkiyey li Almanyay bi ddaya ku li Rojavay Tirkiyey derfeta penaberiya ewle ya di nava welt de heye, hema bjin qet şans qeblkirina maf wan penaberiy nemaye. Di heman dem de j bi pratkeke gelek hişk a dersnorkirin re j r bi r ne. Bi ser de j pkanna betalkirina maf penaberiy ku Destgeha Kober Penaberiy ya Federal a li Nurnberg (BAMF) li dij mirovn ku penaberiya wan hatiye qebl kirin, dih. BAMF xwe dispre raporeke li ser rewş ya Wezareta Karn Derve weha dibje: Di saln dawiy de li Tirkiyey nemaze j di dema hukmeta AKP de bi guhertinn qann destra bingehn tedbrn din n reforman, bi taybet j di mijara misogerkirina mafn mirovan de gelek pşketin hene. Bi pirran, avdr guhertineke mentaltey ya ku tevahiya civak digire nav xwe, qebl dikin. Dijbern dewleta tirk n ku li Almanyay di nava derdorn epgirn radkal de xwed cihek mezin in, eger ew werin dersnorkirin, hing di rewşn taybet n yeko yeko de tehlke heye ku dewlet zext li wan bike. Ji ber v yek qaşo sedemn ku li pşiya dersnorkirin bibin asteng nn in. Di w dem de ku ev rapora rewş dihate amadekirin, di dawiya Adara 2006an de li gelek bajarn kurdan di dema bi şddet tepisandina xwepşandann mezin de polsan bhtir 10 sivlan bi guleyan qetil kirin di nava van sivlan de gelek zarok j hebn.

Di sala 2009an de Hukmeta Federal a Almanyay bi Sriyey re peymanek li ser şnveqeblkirina penaberan mohr kir. Bi ya v peyman penabern ku maf wan rniştin li Almanyay ne misoger e, w karibin werin dersnorkirin. Di v arovey de li tevahiya Komara Federal 7 hezar mirov mexdr bn. Di nava wan de kurdn ku ne welat (bnasname) ne j hene. Her end li Sriyey bi awayek sstematk zext li kurdan dih kirin j, ev peyman hat mohrkirin.

Kurdn ku li Komara Federal a Almanyay xwediy maf bdem rniştin ne j, tş cudageriy dibin. Eger ji Tirkiyey bin hna ne welatiy Almanyay bin, heta ro j rayedarn ferm wek ku tirk bin li wan dinihrin kar bar wan bi r ve dibin. Bi v reng rayedarn bajar Berln qebl nekirin ku malbateke kurd di havna 2009an de nav helbestvan kurd navdar Cigerxwn li kur xwe bike. Sedem j ew e ku di v nav de tpn x w hene ev tp di alfabeya tirk de nn in li Tirkiyey qedexe ne . Gelek dezgeh tedbrn ji bo destekkirina entegrasyon bi w rastiy nizanin ku kurd wek duyemn koma her mezin a koberan a li Almanyay ne, ji kobern tirk cih, xwediy pirsgirkn entegrasyon yn taybet in. Wek mnak li Almanyay qeblnekirina ziman wan dayik dibe sedema encamn phisna zanst drn ev encam di demn pş de bandoreke neern li pkhatina kesayetiya zarokn kurd li şens wan perwerdehiy dike.

Di konferansa Kurd li Almanyay Drok, dema niha, perspektfn ji bo wekheviy de ku Federasyona Komeleyn Kurd li Almanyay YEK-KOM tev saziyn penaber, aşt maf mirovan organze kirib, 150 beşdarn siyasetvan, zanyar nnern yekt komeleyan di 9 lona 2009an de li parlemana Berln biryar dan ku doza guhertina paradgmaya siyaseta alman a beramber kurdan bikin. Xala navend ev e: Wek komeke xweser a penaberan qeblkirina penabern kurd bi ya komn din n penaberan yeknesakdtina wan. Wek din daxwazn ku dihn kirin wek mnak dersa temamker a ziman dayik, betalkirina qedexekirina PKK, rawestandina dersnorkirina penabern kurd in. Beşdarn konferans ji Komara Federal a Almanyay her weha xwestin ku ji bo areserkirina pirsgirka kurd bi riyn aştiyane demokratk bi rolek xurttir rabe.

Dema mirov siyaseta Tirkiyey Rojhilata Navn a Almanyay, ku ev 150 sal in bi seqemgr berdewam dike, li ber avan bigire, nemaze daxwaza daw weha xuya dike ku ne guncan e ku pk were. awa ku di dema Şer Chan y Yekemn de arensa gel Ermen bi qurban hevalbendiya stratejk a ekan a alman tirkan hat kirin, ro j arensa gel kurd di bin berjewendiyn jeopoltk abor yn emperyalzma almanan n li Rojhilata Navn Nzk re dihn bicihkirin. Ne bangn ji ber hestyariyn mirovahiy, l bi byern dar av n mna demokratkbyneke rateqn ya Tirkiyey, ku her weha maf diyarkirina arensa xwe y Kurdan j qebl dike, dikare ji bin ve bi awayek esas siyaseta kurd a Almanyay biguhere. Ev mnak v yek bi awayek zelal nşan dide: Salek pişt ku rejma Baas ya li Iraq hilweşiya, wezr karn navxwey y alman Otto Schilly di buhara 2004an de di rapora Saziya stxbarata Navxwey ya Parastina Destra Bingehn de Yekt Niştiman Kurdistan YNK Partiya Demokrat a Kurdistan PDK di nava rxistinn ji bo ewlekariy tehlke hewldann radkal n biyaniyan de bi cih kiribn. Pişt salek serok YNK Celal Talaban wek serokkomar Iraq hat hilbijartin serok PDK Mesd Barzan j b serok Herma Kurdistana Iraq (Herma Başr Kurdistan). Hukmeta Federal a Almanyay mvandariya v siyasetmedar kir ku hna n wek radkal hatib binavkirin. Bi v reng, naxwe mirov dikare hv bike ku rojek Abdullah calan j li Berln wek mvan dewlet were pşwazkirin. L bel guhertin div ji hundir were, ji hzn demokratk n li Tirkiyey Bakur Kurdistan.

Wergera ji alman :
Lokman Turgut

avkan: 

Ev nvs ji bo Le Monde diplomatique kurd hatiye nivsandin.

Dr. Nikolaus Brauns : Nivskar li Berln drokzan rojnamevan e ji bo parlemantera federal wek hevkar zanist y Ulla Jelpke kar dike. Tev Brigitte Kiechle hna n pirtka bi nav PKK Perspektiven des kurdischen Freiheitskampfes: Zwischen Selbstbestimmung, EU und Islam (PKK Perspektfn tkoşna azadiy ya kurdan: Di navbera diyarkirina arensa xwe bi xwe, YE slam de weşand.

1.   Rosa Luxemburg, Gesammelte Werke (Berhemn w yn komkir), berg 4, Berln 1990, rpel 83.

2.   Paul Rohrbach, Die Bagdad-Bahn Vom deutschen Weg zur Weltgeltung (Riya hesin ya Bexday: Ji riya alman ber bi qeblkirina ji aliy chan ve), Berln 1902, rpel 16.

3.   Richard Albrecht: Wer redet heute noch von der Vernichtung der Armenier? (Ma k ro behsa tinekirina ermeniyan dike? Hitlers Geheimrede am 22.August 1939 (Axaftina bi diz ya Hitler di 22 Tebaxa 1939an de), Herzogenrath 2007.

4.   Die Welt, 5 Cotmeha 1981.

5.   Eberhard Schultz, Zehn Jahre grenzberschreitende Kurdenverfolgung (10 salan zextn li dij kurdan n wdetir snoran), Kln 1998, rpel 17

6.   Verbotsverfgung des Bundesinnenministers gegen die PKK, ERNK und kurdische Vereine vom 26.November 1993 (Fermana ji aliy Wezareta Kar Hundir ve qedexekirina PKK, ERNEK komeleyn kurd a 26 Mijdara 1993an) , li gor Brgel ji ber girt, Trkeipolitik (siyaseta der bar Tirkiy de), 472.

7.   Hevdtina bi Abdullah calan re, Sddeutsche Zeitung 30/31.Adara 1996an.

8.   Hevdtina bi Abdullah calan re, Der Spiegel, hejmar 46, sala 1996an.

9.   Todays Zaman 20 Adara 2010an.

10.               Wezareta Kar Hundir, fermana qedexekirin, Berln 13.Hezrana 2008an.

11.               Junge Welt 15.9.2008.

12.               Spiegel-Online 16.7.2008.

13.               Schultz, Zehn Jahre (Deh sal), 17.

14.               Junge Welt 19.4.2006.

15.               Bundesministerium des Inneren: Verfassungsschutzbericht fr das Jahr 2003 (Wezareta Kar Hundir: Rapora parastina destra bingehn a sala 2003an), Berln 2004, rpel 228.

 

http://www.lemonde-kurdi.com/siyaseta-alman-kurd-u-tirkiye